Aandachttraining.info

Weg met de automatische piloot

Anne den Heijer

In deze snelle wereld lijkt de tijd ons door de vingers te glippen. Als we ons minder richten op onze planning maar meer bewust worden van het moment zelf wordt ons leven rijker.

Je hebt een leuk vol leven: een prima baan, misschien schatten van kinderen, een gezellig thuis. Maar ’s avonds denk je na het afdraaien van je programma: waar is mijn dag gebleven? Was ik er wel bij? Om vervolgens het draaiboek van morgen alweer na te gaan. Weg avond.

Herkenbaar? Het is de automatische piloot. Die zorgt ervoor dat alles netjes verloopt, maar geeft in al zijn efficiëntie het gevoel dat het leven als een intercity door raast. We verkeren in ’mindlessness’ en vergeten te leven.

Het tegenovergestelde, mindfulness, kan helpen: door het trainen van aandacht leren om in het hier en nu te zijn in plaats van bij de boodschappen van morgen of dat gesprek van gisteren. En zo kun je opeens van een winterzonnetje genieten terwijl je op de bus wacht, terwijl je je normaal gesproken helemaal opvreet omdat hij te laat is.

„Wie wil er nou niet met aandacht genieten van een glas wijn, een hap eten, een douche, lol met de kinderen? Het is een technische training die je leert opmerkzaam te zijn.” Psycholoog en aandachttrainer Rob Brandsma schreef het opstapboekje ’Beter Nu. Breng mindfulness in je leven’. Mindfulness, of aandachttraining, is steeds populairder in Nederland. In iedere provincie lopen jaarlijks meerdere cursussen.

Mindfulness vertaalt zich in praktische oefeningen. Met aandacht voelen hoe je zit, loopt, ademt of zelfs eet. Stilstaan bij het tandenpoetsen, voelen hoe de spieren zich samentrekken tijdens het traplopen. Of gewoon even een minuut de tijd nemen om te kijken hoe het gaat met bijvoorbeeld je gedachten: is het rustig of zit je in een achtbaan? Hoe meer oefening, hoe meer vaardigheid.

Het kan behoorlijk spannend zijn om alles optimaal te ervaren. Verdriet, woede, angst; we gaan het liever uit de weg. De hersenen zien de gevoelens als een ’probleem’ dat ’opgelost’ dient te worden. Dit is niet altijd nodig. Wie zich ervoor openstelt en het met een nieuwsgierige blik bekijkt zal merken dat het gevoel vanzelf weer verdwijnt. En dat levert vaak beduidend minder leed op dan het alternatief: het gevoel bestrijden. „Dat is de grote paradoxale kern van mindfulness: juist door niet te proberen iets te bereiken, bereik je het”, legt de psycholoog uit.

Oorspronkelijk is de mindfulness een kern van het boeddhisme. Het is een vorm van meditatie die meer dan 2500 jaar oud is. Brandsma: „Meditatie is bewust zijn van wat je doet, terwijl je het doet. En dus kun je een meditatie maken van de afwas”. Het was de Amerikaanse wetenschapper Jon Kabat-Zinn die vanaf de jaren zeventig de mindfulness introduceerde in de psychologie. Vooral de afgelopen tien jaar komt het onderzoek ernaar in een stroomversnelling.

Aandachttraining is eerder een aanvulling op dan een vervanging van therapie, zegt Brandsma. De cursus is eigenlijk voor iedereen nuttig, van mensen die last hebben van stress of angst tot prima functionerende personen die de kwaliteit van hun leven willen verbeteren. „Het is gewoon praktisch waarnemen wat er is. En eventueel je reactie daarop. Dat geeft je een keuze en dus vrijheid. En dat is de uiteindelijke clou, daar gaat het allemaal om.”

De aandachttraining is op het moment ’nog een beetje een blackbox’, zegt dr. Maya Schroevers, universitair docent en gezondheidszorgpsycholoog verbonden aan Universiteit Leiden en het Universitair Medisch Centrum in Groningen.

Schroevers doet onderzoek naar mindfulness. Dat het werkt staat als een paal boven water, het is uit talloze onderzoeken gebleken. Maar de reden waarom is nog een mysterie. Daarnaast moeten we uitkijken dat we het niet als een ’quick fix’ gaan zien, waarschuwt Schroevers.

De psycholoog vroeg 129 deelnemers van elf trainingsgroepen voor en na de cursus vragenlijsten in te vullen. Ongeveer de helft van de mensen heeft dat gedaan. De leeftijden van de deelnemers lopen sterk uiteen (23-63 jaar), net als de psychische achtergronden: van een personen die last hebben gehad van depressie, burn-out of angststoornissen en daar medicijnen tegen gebruiken tot mensen met mildere klachten, zoals stress door een te volle agenda.

Het gros van de deelnemers geeft aan dat ze na de training beter functioneren en een hogere kwaliteit van leven ervaren, op zowel lichamelijk als psychisch als sociaal niveau. Dit verrast Schroevers toch: „Ik had mijn twijfels of het op alle drie de gebieden impact zou hebben. Ik had de kwaliteit van leven stabieler verwacht en niet gedacht dat die binnen acht weken zo zou veranderen”.

De gezondheidspsycholoog zit nog midden in het onderzoek. De vragenlijsten staan net in de computer, Schroevers schat dat het bekijken, analyseren en publiceren van de resultaten enkele maanden kost. Ze verwacht dat het succes van de training vooral komt door de verhoging van de opmerkzaamheid (’mindfuller’ worden) en de verandering van ’coping’ (de manier van omgaan met problemen).

Hoe succesvol ook, wie met mindfulness aan de slag wil doet er goed aan zich een paar dingen te realiseren, zegt Schroevers. Ze geeft de training zelf ook en informeert de deelnemers vooraf grondig. Om te beginnen moet het de cursist aanspreken om met meditatie bezig te zijn. „Mindfulness kan populair zijn en ’aandachttraining’ heten, je zit toch een half uur op een kussen.” Voorts is het goed rekening te houden met de moeilijkheidsgraad van de training. De cursus kan recht tegen het instinct ingaan: „Je richt je aandacht niet op het feit dat je wagenziek bent, dat wil je niet voelen. Het is moeilijk dat te leren, zeker binnen acht weken.”

Daarnaast, legt de gezondheidspsycholoog uit, is de cursus behoorlijk intensief: wekelijkse bijeenkomsten van twee tot drie uur, huiswerk, iedere dag oefenen. En de persoonlijke achtergrond van de deelnemers komt niet aan bod. De training is geen gesprekstherapie. Wie daar behoefte aan heeft, kan dat apart volgen.

Tot slot en misschien nog wel het belangrijkste: „Het zijn geen ontspanningsoefeningen, ook al kunnen ze dat effect soms hebben, het hoeft niet leuk te zijn. Het is confronterend. Je wordt je bewuster van jezelf en kunt helder gaan zien dat je te druk bent, dat bijvoorbeeld je vrijwilligerswerk helemaal niet bij je past, waardoor je ermee stopt. De training kan flinke gevolgen hebben in je leven.” Daarom is het niet het goede moment om bijvoorbeeld midden in een depressie, scheiding of verhuizing met mindfulness te beginnen, maar te wachten op een stabiele(re) periode. Anders kan het te veel of te heftig worden, aldus de psycholoog.